مجهول و نور نورانى است يا ظلمانى غلط است ، چه اين قضايا قضيهء منفصلهء حقيقيه و دائر بين نفى و اثبات نيست كه جواب منحصر به اختيار احد شقّين باشد كه هر دو باطل است بلكه جواب شق ثالث باشد . فنقول الوجود ليس بموجود يعنى ليس بذى وجود و كذا الوجود ليس بعدم و لا معدوم اى بذى عدم بل الوجود موجود اى لا يصدق عليه العدم و لا المعدوم بل مسلوبان عنه و الوجود وجود اى نقيض العدم و ليس بمسلوب عن نفسه اذ سلب الشيء عن نفسه غير معقول اى محال . 167 همچنين سؤال از اينكه شخص در اختيار خود مختار است يا مضطر ، آيا اختيار به اختيار است يا به اضطرار ؛ فنقول الاختيار ضد الاضطرار فيسلب عنه الاضطرار و الشخص مختار فى الاختيار و الاختيار مختار فيه و ليس بمضطر اليه و الا لصدق ان الاختيار اضطرار و ان الاختيار ليس به اختيار فلزم سلب الشيء عن نفسه و صدق ضده عليه . 168 و تو را به سبب اختيار مختار گويند و فعل تو را به سبب تعلق اختيار به وى مختار فيه گويند و تو را به سبب اضطرار مضطر گويند و فعل تو را به سبب تعلق اضطرار به وى مضطر اليه گويند . پس تو و فعل تو به سبب اختيار به آن دو وصف موصوف شديد و به سبب اضطرار به آن دو اسم موسوم ، چنانچه به سبب نسبت طرفين وى را منسوب و منسوب اليه گويند . پس به اين لحاظ كه اختيار و اضطرار نسبتى و آلتى و علاقه و واسطه است ميان تو و فعل تو ، فعل تو نيستند تا تو را نسبت به ايشان مختار گوئيم يا مضطر ، چنانچه نسبت نه منسوب است و نه منسوب اليه . فان قلت اگر چه حيثيت توسط و تعلّق به غير ، ذاتى اختيار و اضطرار است چنانچه ذاتى نسبت است تعلق به غير ، و بسيار چيزهاست كه حيثيت ذات ايشان تعلّق به غير است مثل همهء اعراض ، و لكن ما از اين حيثيت قطع نظر مىكنيم و از آن جهت كه فعلى است صادر از تو نظر كنيم ، پس گوئيم كه اين اختيار به اختيار از تو صادر شده يا به اضطرار ، و تو مختارى در اين فعل كه اختيار باشد يا اضطرار ، و او مختار فيه است يا مضطر اليه . قلت هر دو شق غلط است ، نه اين است و نه آن . چه فاعل را مختار و فعل را مختار فيه گفتن فرع اين است كه در بين اختيارى باشد واسطه و فاصله ؛ و ميان تو و اختيار تو ، اختيار ديگرى واسطه و فاصله نيست . و كذا فاعل را مضطر و فعل را مضطر اليه گفتن پس از آن است كه در بين اضطرارى واسطه و فاصله باشد ؛ و ميان تو و اضطرار تو اضطرارى واسطه نيست . و چون بالبديهه ثابت كرديم كه ميان تو و اختيار تو و كذا ميان تو